سازمان وكالت تا فقاهت     
۲۰ آذر ۱۳۸۲ 

محمدرضا جبارى

 شواهد و مستندات تاریخى، حكایت از آن دارند كه از دوران امامت امام صادق(ع) به این سو، برخى از اصحاب و یاران امامان شیعه(ع) به عنوان نمایندگان یا وكلاى آنان، در مناطق و نواحى مختلف شیعه نشین وظایف خاصى را انجام مى دادند. از اینرو، مى توان امام صادق(ع) را مؤسس تشكیلاتى قلمداد كرد كه بعدها توانست نقش بسیار مهمى را در جامعه شیعى عصر ائمه(ع) ایفا نماید. نقشى كه در عصر غیبت صغرى، به اوج اهمیت و گسترش رسید.
    اسباب و عوامل تعیین نمایندگان یا وكلا توسط امام صادق و امامان دیگر(ع) را مى توان در چند امر خلاصه كرد:
    1. بعد مسافت بین مناطق شیعه نشین و مراكز استقرار امامان شیعه(ع)؛
    2. وجود جو خفقان و دشوارى ارتباط مستقیم بین شیعیان و امامان(ع)؛
    3. عدم دسترسى شیعیان به امامان (ع) به دلیل حبس، شهادت یا غیبت آنها؛
    4. آماده سازى شیعیان نسبت به شرایط عصر غیبت.
    چنانكه گفته شد امام صادق(ع) اولین امامى است كه اقدام به تأسیس چنین تشكیلاتى نمود؛ چرا كه شواهد تاریخى، وجود چنین تشكیلاتى را در عصر امامان پیشین تأیید نمى كند؛ علاوه بر اینكه، شرایط سیاسى و اجتماعى شیعیان نیز چندان تناسبى با تأسیس چنین سازمانى نداشت.
    گزارش شیخ طوسى در كتاب الغیبة1، وجود تعدادى انگشت شمار، وكیل و نماینده براى امام صادق(ع) را اثبات مى كند؛ چرا كه این در حقیقت نقطه شروعى براى فعالیت وكلا بود. از آن پس، به مرور زمان، فعالیت این سازمان رو به گسترش نهاد. یك مقایسه آمارى از تعداد وكلاى هر یك از امامان(ع) مى تواند تا حدود زیادى، چگونگى گسترش فعالیت این سازمان تا عصر غیبت صغرى را روشن سازد:
 نام امام تعداد وكلا
 امام صادق(ع)6 نفر
 امام كاظم(ع)13 نفر
 امام رضا(ع)10 نفر
 امام جواد(ع)13 نفر
 امام هادى(ع)14 نفر
 امام عسكرى(ع)21 نفر
 امام زمان(ع)45 نفر
    بدین ترتیب، مشاهده مى كنیم كه در عصر غیبت صغرى، آنچه توسط امام صادق(ع) پایه ریزى شد، به خوبى نتیجه داد؛ و این وكلاى امام عصر(ع) در نواحى مختلف شیعه نشین بودند كه واسطه ارتباطى بین شیعیان و نواب اربعه را فراهم مى آوردند.
    مناطقى كه وكلا در ادوار مختلف فعالیت سازمان وكالت، در آنها، مشغول فعالیت بودند، شامل نواحى مختلف شیعه نشین در جزیرةالعرب، شمال آفریقا، عراق و ایران بود. اسامى شهرها و مناطقى كه طبق شواهد تاریخى، فعالیت وكلا در آن مناطق اثبات شده و یا مرتبط با سازمان وكالات بوده اند، بدین قرار است:
    مدینه، مكه، یمن، بحرین، مصر، مغرب، كوفه، بغداد، سامرا، بصره، واسط، مدائن، نصیبین، موصل، قم، آوه، رى، قزوین، همدان، دینور، قریسین، آذربایجان، اهواز، نواحى مختلف خراسان و ماوراءالنهر همچون: سبزوار، نیشابور، مرو، كابل، سمرقند، كش، بخارا و برخى از دیگر مناطق شیعه نشین ایران2.
    ذكر مستندات مربوط به هر یك از این مناطق موجود، لیكن از حوصله این مقال بیرون است.
    نمایندگان امامان(ع) در حوزه هاى نمایندگى خود، وظایف مختلفى را انجام مى دادند كه مهم ترین آنها بدین قرار است:
    1. نقش مالى، یا دریافت وجوه شرعى؛ همچون خمس، زكات، نذر و یا هدایاى شیعیان و تحویل آنها به امامان شیعه(ع) و مصرف آنها در مواردى همچون: مصرف بر ضد حاكمیت عباسى، و رفع نیازهاى اقتصادى امامان(ع) و شیعیان نیازمند؛
    2. نقش ارتباطى بین مناطق شیعه نشین و مراكز استقرار ائمه(ع)، به وسیله نامه، ملاقات حضورى، پیك و قاصد و یا طرق خارق العاده؛
    3. نقش علمى و ارشادى نسبت به شیعیان، به ویژه در جریان انتقال امامت به امام بعدى؛
    4. نقش سیاسى و مبارزاتى بر ضد حاكمیت عباسى از طریق فعالیت مخفیانه اى كه به انسجام و تقویت شیعیان و امامان آنها مى انجامید؛
    5. نقش اجتماعى و خدماتى نسبت به ائمه(ع) و شیعیان، از طریق حضور در میان شیعیان و رفع نیازها و مشكلات ایشان؛
    6. نقش مبارزاتى بر ضد منحرفان و مدعیان دروغین وكالت و بابیت براى ائمه(ع) كه به ویژه در آستانه عصر غیبت و در این عصر، رو به فزونى نهادند؛
    7. نقش حفاظتى نسبت به امامان و شیعیان؛
    8. نقش تمهیدى نسبت به ورود شیعه به عصر غیبت.
    خلفاى عباسى كه در برخى از برهه هاى زمانى به وجود چنین تشكیلاتى سوءظن پیدا كرده بودند، هر از چندگاه، هجمه هایى را بر ضد برخى از اصحاب امامان(ع) كه در معرض این سوءظن قرار داشتند، ترتیب مى دادند؛ كه این خود حاكى از اهمیت كار وكلا و نمایندگان ائمه(ع) است.3
    امامان شیعه(ع) با شرایط خاصى، یك فرد را به عنوان وكیل و نماینده خود برمى گزیدند، كه از جمله آن شرایط مى توان از عدالت و وثاقت، رازدارى و نهانكارى، نظم، دقت، كاردانى و احتیاط یاد كرد.
    با این وجود، موارد معدودى در تاریخ به چشم مى خورد كه برخى از وكلاى امامان(ع) به خاطر دنیادوستى، جاه طلبى، حسادت، عقاید و افكار باطل و افراطى و... راه انحراف پوئیده و نهایتاً به خاطر شدت انحرافات خود از سوى امامان(ع) طرد و عزل و به تبع آن، مطرود و منفور جامعه شیعه گشتند.
    اسامى این وكلا بدین قرار است:
    على بن ابى حمزه بطائنى، زیاد بن مروان قندى، عثمان بن عیسى رواسى، احمد بن ابى بشر سراج، منصور بن یونس، حیان سراج، هشام بن ابراهیم راشدى عباسى، صالح بن محمد بن سهل، فارس بن حاتم بن ماهویه قزوینى، عروة بن یحیى نخاس، احمد بن هلال كرخى عبرتائى، محمد بن على بن بلال، محمد بن على شلمغانى.4
    توجه به نقش و جایگاه تاریخى تشكیلات مخفى وكالت، مى تواند شناخت دقیق ترى نسبت به حیات و سیره امامان شیعه(ع) در اختیار ما بگذارد. هرگاه تصور كنیم كه امامان ما با وجود فشارها و سخت گیریهاى فراوان از سوى حكام بنى عباس، از طریق نمایندگان خود، یك شبكه ارتباطى فعال و مطمئن بین خود و شیعیان در اقصى نقاط شیعه نشین فراهم آورده بودند و بدین ترتیب، شیعیان مى توانستند بدون این كه خود مجبور به سفرهاى دور و دراز براى پرسیدن سؤالات یا تحویل وجوه شرعى و امثال آن شوند؛ با مراجعه به وكلا و نمایندگان امامان(ع) مشكل خود را حل كنند واز خطرات مراجعه و ارتباط مستقیم با امامان نیز مصون بمانند؛ به اهمیت كار امامان(ع) در تشكیل و ساماندهى شبكه ارتباطى وكالت بهتر واقف مى شویم. بدین صورت است كه امامان شیعه(ع) نه به عنوان افرادى گوشه گیر و منعزل از مردم و شیعیان، بلكه به عنوان رهبرانى كه با دقت و زیركى تمام، یك شبكه مخفى ارتباطى با شیعیان در اقصى نقاط را راهبرى مى كردند؛ لحاظ خواهند شد. مرورى بر اسامى شهرهایى كه به عنوان نواحى مرتبط با سازمان وكالت معرفى شد، ما را به گستردگى كار این شبكه ارتباطى رهنمون خواهد شد. شبكه اى كه از یك سو تا شمال آفریقا و از سوى دیگر تا عراق و سپس مناطق مختلف شیعه نشین در ایران و حتى برخى از نواحى خراسان قدیم و ماوراءالنهر گسترش یافته بود.
    ساختار سازمان وكالت را مى توان بدین گونه تصویر كرد: در رأس این سازمان، امامان شیعه(ع) در نقش رهبر حضور داشتند؛ سپس برخى از برجسته ترین وكلاى ایشان به عنوان دستیار و وكیل ارشد، نقش ساماندهى كار وكلاى نواحى مختلف را عهده دار بودند و بالاخره وكلاى ائمه(ع) در شهرها و نواحى مختلف شیعه نشین در قاعده این هرم قرار داشتند كه با حضور مستقیم در این نواحى و سكونت در آنها، نقشهاى مختلف یاد شده در صفحات پیشین را ایفا مى كردند.
    پس از شروع غیبت صغرى، مرجع و ملجأ و تكیه گاه اصلى شیعیان، نواب اربعه بودند كه وظیفه ایجاد ارتباط بین امام عصر(ع) و شیعیان را به عهده داشتند. فعالیت نواب اربعه در حقیقت استمرار فعالیتهاى شبكه مخفى وكالت بود كه از حدود یك قرن و اندى پیش و از عصر امام صادق(ع) آغاز شده بود. اولین سفیر ناحیه مقدسه در عصر غیبت صغرى؛ یعنى عثمان بن سعید عمرى، از مدتها پیش از غیبت صغرى، ابتدا در محضر امام هادى(ع) و سپس در محضر امام عسكرى(ع) نقش وكیل ارشد و دستیار مخصوص را به عهده داشت و وكلاى نواحى مختلف مكلف به مراجعه نزد وى و كسب تكلیف از او بودند.
    وى با شروع غیبت صغرى، در سال 260 ق. از سوى امام عصر(ع) به عنوان نایب آن حضرت انتخاب شد و در بغداد سكنى گزید. شایان ذكر است كه مركز استقرار دو امام هادى و عسكرى(ع) تا پایان عمر شریفشان، شهر سامرا بود؛ اما با شروع غیبت صغرى، شاید بیشتر به خاطر جهات امنیتى، مركز فعالیت نواب خاص حضرت حجت(ع) از سامرا به بغداد انتقال یافت؛5 گرچه این، به معنى سكونت شخص حضرت حجت(ع) در بغداد نیست.
    تاریخ رحلت اولین سفیر ناحیه مقدسه، به درستى روشن نیست؛ البته طبق قرائنى، مى توان حدس زد كه وى بیش از یكى دو سال از عصر غیبت صغرى را درك نكرده است.6
    پس از وى، فرزند ارشد او؛ یعنى ابوجعفر محمد بن عثمان سعید عمرى، عهده دار مقام نیابت خاصه شد. وى در میان نواب اربعه، داراى طولانى ترین دوران نیابت است كه از اوایل غیبت صغرى (حدود 263ق.) تا سال 305ق. به طول انجامید و پس از وى، یكى از دستیاران برجسته اش، به نام »ابوالقاسم حسین بن روح نوبختى« مقام نیابت را عهده دار گردید و تا سال 326ق. در این سمت باقى بود. با رحلت سومین سفیر، »ابوالحسن على بن محمد سمرى« به عنوان چهارمین و آخرین نایب حضرت حجت(ع) بر مسند نیابت خاصه تكیه زد و با رحلت او به سال 329 ق. و صدور توقیع معروف ناحیه مقدسه خطاب به وى، او از تعیین جانشین براى خود منع شده و آغاز غیبت كبرى (غیبت تامه) اعلام شد.7
    با شروع غیبت كبرى، »سازمان وكالت« پس از حدود دو قرن فعالیت، به كار خود پایان داد و وظایف آن به صورت دیگرى، توسط فقهاى شیعه در دوران غیبت كبرى ادامه یافت؛ از این رو، مى توان »سازمان فقاهت« را جانشین »سازمان وكالت« قلمداد نمود.
    در پایان این مبحث، مناسب است به نامهاى تعدادى از وكلا و نمایندگان برجسته امامان شیعه(ع) در دوران پیش از غیبت صغرى، و در عصر غیبت صغرى، اشاره كنیم:
    1. معلى بن خنیس (وكیل امام صادق(ع))؛
    2. نصر بن قابوس لخمى (وكیل امام صادق(ع))؛
    3. مفضل بن عمر جعفى (وكیل امام صادق و كاظم(ع))؛
    4. عبداللَّه بن جندب بجلى (وكیل امام كاظم(ع))؛
    5. عبدالرحمن بن حجاج (وكیل امام صادق و امام كاظم و امام رضا و امام جواد(ع))؛
    6. یونس بن یعقوب بجلى (وكیل امام رضا(ع))؛
    7. عبدالعزیز بن مهتدى (وكیل امام رضا(ع))؛
    8. صفوان بن یحیى بجلى (وكیل امام رضا(ع))؛
    9. على بن مهزیار اهوازى (وكیل امام رضا و جواد(ع))؛
    10. ابراهیم بن مهزیار اهوازى (وكیل امام جواد و امام هادى و امام عسكرى(ع))؛
    11. زكریا بن آدم قمى (وكیل امام رضا و امام جواد(ع))؛
    12. ابراهیم بن محمد بن یحیى همدانى (وكیل امام هادى و امام عسكرى(ع))؛
    13. هارون بن عمران همدانى (وكیل ناحیه مقدسه)؛
    14. داود بن قاسم جعفرى (وكیل امام هادى و عسكرى(ع))؛
    15. على بن جعفر همائى (وكیل امام هادى(ع))؛
    16. ایوب بن نوح بن دراج نخعى (وكیل امام هادى(ع))؛
    17. احمد بن اسحاق اشعرى قمى (وكیل امام هادى و عسكرى و ناحیه مقدسه(ع))؛
    18. حاجز بن یزید وشاء (وكیل ناحیه مقدسه(ع))؛
    19. محمد بن احمد بن حماد مروزى محمودى (وكیل ناحیه مقدسه(ع))؛
    20. محمد بن شاذان نیشابورى (وكیل ناحیه مقدسه)؛
    21. محمد بن احمد بن جعفر قمى قطان (وكیل ناحیه مقدسه(ع))؛
    22. احمد بن متیل قمى (وكیل ناحیه مقدسه(ع)).
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 پى نوشتها:
 1 .   ابو جعفر محمد بن حسن طوسى، كتاب الغیبة، بیروت، دارالكتاب الاسلامى، 1412ق، ص209.
 2 .   درباره موارد فوق به عنوان نمونه، به منابع زیر مراجعه شود:
 همان، ص216 و...؛ همو، اختیار معرفةالرجال، تصحیح حسن مصطفوى، دانشگاه مشهد، 1348 ش، ص524 و 525 و 513 و...؛ ابوجعفر محمد بن على بن بابویه قمى (شیخ صدوق)، كمال الدین و تمام النعمة، تصحیح على اكبر غفارى، قم، انتشارات جامعه مدرسین، 1416ق، ص487 و...؛ حسن بن محمد بن حسن قمى، تاریخ قم، ترجمه حسن بن على قمى، تهران، نشر مجلس، 1313ش، ص211.
 3 .   ر.ك. اختیار معرفةالرجال، ص607 و 603؛ محمد بن یعقوب كلینى، الكافى، تصحیح على اكبر غفارى، قم، دارالكتب الاسلامیة، ج1، ص500 و 525؛ قطب راوندى، الخرائج والجرائح، تصحیح و تحقیق مؤسسه امام مهدى، قم، ج2، ص682.
 4 .   ر.ك. مجله علمى، تخصصى »معرفت«، س11، ش52، مقاله »نگاهى به انحرافات برخى از كارگزاران ائمه اطهار(ع)«، محمد رضا جبارى .
 5 .   ر.ك: شیخ صدوق، كمال الدین و تمام النعمة، ص478.
 6 .   ر.ك: مولى محمد باقر مجلسى، بحارالانوار، تهران، 1376 به بعد، ج51، ص300.
 7 .   ر.ك: شیخ طوسى، كتاب الغیبة بیروت، نشر دار الكتاب الاسلامى، 1412ق، ص215 تا 243.
 
موعود شماره 38 

بازدیدها [] - نظرات []

دانلود مداحی به مناسبت شهادت امام حسن عسکری علیه السلام

بابا حسن

دلبر گل پیرهن فاطمه

غریب اقا

سامرا وکرببلا

شرار زهر

یا حق امام حسن مجتبی علیه السلام پشت وپناه تون

بازدیدها [] - نظرات []

آفتاب حسن

 
بنمای رخ که باغ و گلستانم آرزوست
بگشای لب که قند فراوانم آرزوست 
ای آفتاب حسن برون آ، دمی زابر
کان چهره مشعشع تابانم آرزوست 
در دست هر کسی هست ز خوبی قراضه ها
آن معدن ملاحت و آن کانم آرزوست 
یعقوب وار واسفاها همی زنم
دیدار خوب یوسف کنعانم آرزوست 
زین همرهان سست عناصر دلم گرفت
شیر خدا و رستم دستانم آرزوست 
جانم ملول گشت ز فرعون و ظلم او
آن نور روی موسی عمرانم آرزوست 
دی شیخ با چراغ همی گشت گرد شهر
کز دیو و دد ملولم و انسانم آرزوست 
گفتند یافت می نشود جسته ایم ما
گفت آنکه یافت می  نشود آنم آرزوست 
هر چند مفلسم نپذیرم عقیق خرد
کانِ عقیق نادر ارزانم آرزوست 
پنهان ز دیده ها و همه دیدها از اوست
آن آشکار صنعت پنهانم آرزوست 
خود کار من گذشت زهر آرزو و آز
از کان و از مکان پی ارکانم آرزوست 
گوشم شنید قصد ایمان و مست شد
کو قسم چشم صورت ایمانم آرزوست. 
مولانا جلال الدین محمد بلخی
یا حق امام حسن مجتبی علیه السلام پشت وپناه تون

بازدیدها [] - نظرات []

هوالمحبوب

شاگردان  امام حسن عسکری ع
کتاب: سیره معصومان، ج 5، ص 251

نویسنده: سید محسن امین

ترجمه: علی حجتی کرمانی

سمعانی در انساب نوشته است: ابومحمد احمد بن ابراهیم بن هاشم طوسی بلاذری حافظ قرآن و واعظ، در مکه از امام اهل بیت ابومحمد حسن بن علی بن محمد بن علی بن موسی رضا (ع) روایت نقل کرده است.

ابن شهر آشوب در مناقب گوید: از یاران موثق او علی بن جعفر قیم ابوالحسن (ع) و ابوهاشم داود بن قاسم جعفری که پنج تن از امامان را درک کرده بود، و داود بن ابوزید نیشابوری و محمد بن علی بن بلال و عبدالله بن جعفر حمیری قمی و ابوعمر و عثمان بن سعید عمری، زیات و سمان و اسحاق بن ربیع کوفی و ابوالقاسم جابر بن یزید فارسی و ابراهیم بن عبیدالله بن ابراهیم نیشابوری و از وکلای آن حضرت محمد بن احمد بن جعفر و جعفر بن سهیل صیقل، این دو امامت پدر امام حسن عسکری را نیز درک کرده بودند، و از اصحابش محمد بن حسن صفار و عبدوس عطا و سندی بن نیشابوری و ابوطالب حسن بن جعفر فأفاء و ابوالبختری مودب ولد الحاج و دربان آن حضرت حسین بن روح نوبختی از آن حضرت روایت نقل کرده‏اند.
یا حق امام حسن مجتبی علیه السلام پشت وپناه تون

بازدیدها [] - نظرات []

هوالمحبوب

شاگردان امام حسن عسکری علیه السلام

کتاب: سیره معصومان، ج 5، ص 251

نویسنده: سید محسن امین

ترجمه: علی حجتی کرمانی

سمعانی در انساب نوشته است: ابومحمد احمد بن ابراهیم بن هاشم طوسی بلاذری حافظ قرآن و واعظ، در مکه از امام اهل بیت ابومحمد حسن بن علی بن محمد بن علی بن موسی رضا (ع) روایت نقل کرده است.

ابن شهر آشوب در مناقب گوید: از یاران موثق او علی بن جعفر قیم ابوالحسن (ع) و ابوهاشم داود بن قاسم جعفری که پنج تن از امامان را درک کرده بود، و داود بن ابوزید نیشابوری و محمد بن علی بن بلال و عبدالله بن جعفر حمیری قمی و ابوعمر و عثمان بن سعید عمری، زیات و سمان و اسحاق بن ربیع کوفی و ابوالقاسم جابر بن یزید فارسی و ابراهیم بن عبیدالله بن ابراهیم نیشابوری و از وکلای آن حضرت محمد بن احمد بن جعفر و جعفر بن سهیل صیقل، این دو امامت پدر امام حسن عسکری را نیز درک کرده بودند، و از اصحابش محمد بن حسن صفار و عبدوس عطا و سندی بن نیشابوری و ابوطالب حسن بن جعفر فأفاء و ابوالبختری مودب ولد الحاج و دربان آن حضرت حسین بن روح نوبختی از آن حضرت روایت نقل کرده‏اند.

یا حق امام حسن مجتبی علیه السلام پشت وپناه تون

بازدیدها [] - نظرات []